Czemierniki - Historia

Nazwa Czemierniki pojawia się po raz pierwszy w źródłach pisanych w 1325 roku. Wieś miała już w tym roku kościół parafialny, co oznacza, że sama miejscowość musiała powstać znacznie wcześniej. W źródłach z XIV wieku wieś zapisana jest jako Chemernik, Cemernik, w dokumencie z 1417 roku jako Czemyerniky, a w 1531 roku mowa jest o „parochii Czemyerniki”. Obecnie używana nazwa Czemierniki wykształciła się w późniejszych wiekach. Brzmienie jej jest analogiczne do nazw: Trawniki, Lipniki, Zielniki, Słomniki, pochodzi bowiem od nazwy trującej rośliny – Ciemiernik. Można przypuszczać, że okolica, w której założono wieś, obfitowała w duże ilości tej rośliny, być może nazwa wsi związana jest z praktycznym zastosowaniem ziela.

„Złoty okres” Czemiernik zaczyna się w XVI wieku. W 1508 roku Czemierniki wraz z przyległymi dobrami stają się własnością rodu Firlejów, by od tej pory, przez blisko 200 lat wiązać swe dzieje z tym rodem. Pierwszym właścicielem Czemiernik został Mikołaj Firlej. Był on wielkim politykiem i mężem stanu. W latach 1488-1489 był posłem króla Kazimierza do sułtana tureckiego Bajazeta, w 1497r. – został chorążym krakowskim, w 1514 r. – wojewodą sandomierskim, w 1515 r. – wielkim hetmanem koronnym oraz w 1520 r. – kasztelanem krakowskim. Umarł w 1526 roku.

Nie znamy dziś treści dokumentu królewskiego, nadającego Czemiernikom godność miasta. Nie mniej znane są ogólne zasady formalno – prawne. Jeśli nowe osiedle zakładał na swym gruncie prywatny właściciel, musiał przedtem wystarać się o pozwolenie książęce, względnie królewskie. Potem wyszukiwał zasadźcę, któremu od siebie nadawał przywilej, będący właściwie umową. Zasadźca – niemal z reguły zostający we wsi sołtysem, a w mieście wójtem – sprowadzał osadników. Kmieć otrzymywał łan ziemi ornej (istniały łany chełmińskie liczące 16,9 ha oraz frankońskie – po 24,2 ha).

Podobnie jak sołtys na wsi, wójt też ruszał na wyprawy wojenne, miał prawo do tej samej części czynszu z parcel budowlanych oraz do takiegoż odsetka kar sądowych. Podlegał bezpośrednio panu miasta, którym najczęściej bywał książę, rzadziej biskup czy magnat. Przewodniczył ławie sprawującej nad mieszczanami sądy. Organem samorządu była obieralna rada miejska, której przewodniczył jeden lub dwóch burmistrzów. Rada miejska prowadziła gospodarkę, wydawała uchwały zwane wilkierzami, normujące zarząd miasta i sprawy skarbowe. Rzemieślnicy i kupcy poczęli organizować cechy i gildie; by zaś osiągnąć jak największe korzyści z handlu, miasta zabiegały u panującego o nadawanie im różnych przywilejów, a zwłaszcza o tzw. prawo składu. Czemierniki, które otrzymały w 1509 r. od Zygmunta Starego magdeburskie prawo miejskie, cieszyły się zapewne wieloma podobnymi przywilejami. Choć nigdy nie wykształciły się tu w pełni wszystkie elementy układu miejskiego, to jednak z biegiem lat stały się Czemierniki ważnym ośrodkiem handlowo – usługowym w środku trójkąta Lubartów – Parczew – Radzyń.

Centrum miasta stanowił zachowany do dziś w niezmienionym kształcie – wydłużony plac – rynek o wymiarach 75x250m. Na jego południowym skraju zlokalizowano w początkach XVII wieku kościół parafialny p.w. św. Stanisława. W połowie XVII wieku na rynku wzniesiono ratusz z kramami, potem, na przełomie XVIII/XIX wieku wystawiono na miejscu ratusza zajazd. Reszta miasta miała zabudowę o charakterze wiejskim.

Nieodłącznym atrybutem urzędowania są pieczęcie z odpowiednimi symbolami i herbami. Znamy dwie pieczęcie miasta Czemiernik. Jedna z nich mająca datę 1527r. pochodzi z XVI wieku, druga zaś z wieku XVII. Każda z nich posiada inne godło. Pieczęć pierwsza wyobraża wazon z rośliną o trzech liściach, zaś na środkowym liściu widnieje krzyż. Nie posiada ona napisu, lecz litery i datę, mianowicie przy krzyżu widnieją litery S-O-C-O-S-C-O (Sigillum oppidi Czemiernicensi), a na wazonie rok 1527. Wielkość pieczęci wynosi 25 mm, oraz znajduje się wyciśnięta na dokumencie z 1552r. będącym w Muzeum Czapskich w Krakowie.

Pieczęć Miejska Czemiernik z roku 1527

Pieczęć druga pochodząca z XVII wieku przedstawia Madonnę w koronie, jakby klęczącą na półksiężycu i ma w otoku napis dość zniszczony : +SIGILLUM CIVIT...CZEMIERN...+ . Wielkość jej wynosi 43 mm i znajduje się oderwana w tym samym zbiorze krakowskim.

Herb Czemiernik

W wieku XIX projektowano nowy herb miasta, w którym miano umieścić białego baranka, stojącego w lewo, na tle zielonym. Jednakże projekt ten nie został zatwierdzony i nie wszedł w życie.

Herb rodu Firlejów

Właściwym więc herbem Czemiernik, jest herb z XVII wieku, przedstawiający Madonnę w zielonej szacie i białym płaszczu, w złotej koronie i na złotym półksiężycu oraz niebieskim tle.

Najwspanialszy okres rozwoju Czemiernik przypada za Henryka Firleja (1574 – 1626), biskupa płockiego, później arcybiskupa gnieźnieńskiego i prymasa Polski. On to zbudował wspomniany wyżej kościół św. Stanisława a także arcydzieło sztuki renesansowej w Polsce – pałac i murowany zespół fortyfikacji. Od miasta budowle te oddzielone były stawami.

Widok na staw

W ten sposób pałac otoczony pasem fortyfikacji, głęboką fosą i stawami, stanowił jakby twierdzę, której – notabene – w czasie „potopu” Szwedzi nie mogli zdobyć. Po zwycięskiej z nimi walce pozostały pasy zdobiące ornaty w miejscowej świątyni.

Szymon Starowolski stawiał Czemierniki w rzędzie najpiękniejszych miast Lubelszczyzny. W swoim „Opisaniu Królestwa Polskiego za Zygmunta III ...” tak pisał: „...już zaś przewyższa je miasto Czemiernice, dla piękności ogrodów i wspaniałego pałacu, od wielkiego niegdyś męża Henryka Firleja Arcybiskupa Gnieźnieńskiego wystawionego ...”.

Prestiż czemiernickiej rezydencji Henryka Firleja podniósł pobyt w niej w 1624 roku króla Zygmunta III Wazy wraz z rodziną i dworem. Rodzina królewska schroniła się tutaj przed panującą w Krakowie zarazą. Na pamiątkę ich pobytu wmurowano nad drzwiami frontowymi pałacu tablicę z napisem łacińskim, przekazującym potomnym o tym wydarzeniu.

W 1655 miasto zostało zniszczone przez Szwedów. W latach 70-tych XVII wieku Czemierniki przechodzą drogą kupna w ręce Jana III Sobieskiego i jego syna Jakuba. Na mocy deklaracji królewskiej z 1703 roku zezwolił on Żydom na osiedlanie się w Czemiernikach oraz wyznaczył dla nich odrębny cmentarz, który miejscowa ludność nazywa „Okopiskiem”.

Miejsce to, staraniem władz samorządowych, uporządkowano. W roku 2000 wzniesiono pomnik upamiętniający teren byłego cmentarza żydowskiego.

W 1719 miasto przeszło w ręce Stefana Humięckiego herbu Junosza – wojewody podolskiego.

Częste zmiany właścicieli (po Humięckich pałac przeszedł w ręce Małachowskich, potem Steckich, następnie Radziwiłłów i wreszcie Krasińskich) sprawiły, że budowla od końca XVIII wieku podupadała i były coraz większe zaniedbania. Odbudowa przeprowadzona w 1852 roku przez gen. Wincentego Krasińskiego – ojca Zygmunta, autora „Nie-boskiej komedii” – nadała pałacowi dzisiejszy wygląd.

W okresie Powstania styczniowego Czemierniki były miejscem walki kawalerii powstańczej płk. Adama Zielińskiego z oddziałami rosyjskimi (mogiła powstańców znajduje się na cmentarzu parafialnym).

W aktach stanu cywilnego z dniem 1 maja 1868 r. język polski zostaje zamieniony językiem rosyjskim, aczkolwiek Czemierniki nazywane są tu jeszcze miastem: „Sostojałoś w gorodi Czemiernikach...”. Natomiast w miesiącu maju 1870 r. w metrykalnych księgach urzędu stanu cywilnego, Czemierniki określane są już jako „osada”: „Sostojałoś w posadi czemiernikach...”.

Następuje więc degradacja z rangi „miasta” do rangi „osady”. Co się stało tego powodem? Czy fakt, że Czemierniki bezsprzecznie utraciły już swoją pierwotną świetność, podupadając wskutek licznych klęsk, a zwłaszcza pożarów, niszczących miasto, czy tez stało się to w ramach represji za pewien udział w Powstaniu Styczniowym?

Około roku 1880 Czemierniki będące już tylko osadą, posiadają urząd gminy, szkołę początkową, kasę wkładowo – zaliczkową; odbywa się w nich 6 jarmarków w ciągu roku. Z zakładów fabrycznych istnienie tu już tylko tartak parowy o sile 20 koni, 2 olejarnie, browar piwny produkujący rocznie za 1500 rubli, jest cegielnia, mydlarnia i młyn wodny. W tym czasie Czemierniki posiadają ogółem 184 domy, w tym 13 – murowanych. Same Czemierniki liczą 2026 mieszkańców, w tym 659 Żydów, którzy posiadają swoją synagogę.

Działania wojenne we wrześniu 1939 roku ominęły Czemierniki, jedynie przejście dywizji kawalerii „Zaza” gen. Zygmunta Podhorskiego w samym końcu września, była przypomnieniem o trwającej wojnie. W nocy z 30 września na 1 października saperzy zbudowali most drewniany przez Tyśmienicę między Bełczącem a Tchórzewem, po którym przeprawiły się oddziały SGO „Polesie” gen. F. Kleeberga, podążające na miejsce przyszłej bitwy pod Kockiem.

W 65 rocznicę przeprawy przy współudziale Czemiernickiego Towarzystwa Regionalnego odsłonięto w tym miejscu pamiątkowy kamień. W okresie od 7-13 września 1939 roku w leśniczówce Ludwinów przebywała żona marszałka Rydza Śmigłego. Już na początku 1940 roku na terenie gminy organizuje się (i aktywnie działa) ruch oporu – Armia Krajowa i Bataliony Chłopskie. W tym samym czasie Niemcy tworzą dla Żydów getto. Okres okupacji zapisał się w dziejach gminy Czemierniki szeregiem egzekucji i bestjalskich mordów dokonanych przez hitlerowców.